You Are Here: Home » Makaleler » Alışveriş Merkezlerinin Tarihçesi

Alışveriş Merkezlerinin Tarihçesi

Bir yönetim şirketinin birimi olarak kurulan ve yürütülen bağımsız perakende dükkanları, hizmetleri ve park alanlarıdır. Geçmişteki pazar yerlerinin 20’inci yüzyıla uyarlanmış halidir. ABD’de savaş sonrası şehirlerden banliyö böl- gelerine yapılan göçler ve artan otomobil kullanımı alışveriş tesislerinin bir merkezde toplanması gereğini yarattı. Şehirlerdeki kapalı alışveriş merkezleri iklim koşullarından korunmak için geliştirilmiştir ve Bufalo, New York, Cleveland ve Ohio’da cam tavanlı ve kafesli olarak yapılan cazip örnekleri mevcuttur. Alışveriş merkezlerinin bir sonraki nesli, muazzam otoparkları olan ve bölgenin merkezine yerleşen küçük ve atadan kalma olanlarına çok az benzerlik göstermektedir. Dünyanın en büyük iki alışveriş merkezi Kanada’nın Alberta şehrindeki West Edmonton ve Minn Bloomington’da bulunan America Mall alışveriş merkezleridir. Son yıllarda alışveriş merkezleri orta avlu ve balkon özellikleriyle tekrar rağbet kazanmaya çalıştı. Modern “otomobil dostu” alışveriş merkezleri 1920’lerden sonra gelişerek özellikle Birleşik Devletlerde İkinci Dünya savaşından sonra Batı dünyasının birçok yerinde yükselen banliyö ya- şamına denk düşmektedir. Başlangıçta kontrollü bir ortamda müşterilerin nasıl daha çok ayartılabileceği teorileri doğrultusunda tasarımlar iç kaplama eğilimi gösteriyordu. Aynı şekilde, büyük mağazaların çekiciliğinden yararlanmak amacıyla küçük çaptaki zincir mağazalar veya tekil mağazaların dahil olduğu ve alışveriş merkezinin “belkemiği” olan bir veya daha fazla mağaza veya “mega” mağazaların öncülüğünde AVM kurma kavramı bulunuyordu. Dünyanın birçok yerinde “shopping center” (AVM) tanımı (İngiliz milletler topluluğundaki alışveriş merkezleri) özellikle Avrupa, Avustralya ve Güney Amerika’da kullanılmaktadır; ancak “shopping mall” tanımı da öncelikle Kuzey Amerika’da kullanılmaktadır. Kuzey Amerika dışındaki bölgelerde de “shopping precinct” ve “shopping arcade” tanımları kullanılmaktadır. Kuzey Amerika, Körfez ülkeleri ve Hindistan’da “shopping mall” tanımı genelde perakende satış yapılan kapalı binalar için kullanılmakta (ve genelde basitçe mall olarak kısaltılmıştır); ‘shopping center’ tanımı ise genelde üstü açık perakende satışı yapılan binalar için kullanılmaktadır; her iki tesis tipi de ana trafik arterleri üzerinde olup büyük otopark alanları ve çevre semtleriyle yaya bağlantıları bulunmaktadır. Britanya’nın alışveriş merkezleri “shopping centres” veya “shopping precincts” olarak anılmaktadır.

“Mall” ifadesi esas olarak, ya bir yaya alanıyla birleşen mağazalar topluluğunun olduğu yere ya da özellikle alışverişe gelenlerin araç trafiğinin müdahalesi olmadan yürüyebilecekleri yayalaştırılmış cadde anlamına gelir.

Mall ifadesi genelde Kuzey Amerika’da bir otopark alanıyla çevrelenmiş bir veya daha fazla çapa dükkandan oluşmuş ve diğer muhtelif mağazaları da içeren tek bir bina için kullanılır. Özellikle Britanya’da birbirine yakın binalar arasında üstü kapalı ve sadece yayalara açık olan dar sokaklardaki alışveriş alanları çarşı olarak ifade edilir. Britanya’da daha büyük olan ve kısmen de üstü kapalı ve yayalara açık alışveriş alanlarına da alışveriş merkezi (shopping center, shopping precinct veya yaya AVM’leri) tanımlaması yapılmaktadır. İngiliz alışveriş merkezlerinin çoğunluğu genelde ikinci derecedeki açık alan alışveriş caddeleriyle çevrelenmiş eski ve tarihi alanların olduğu şehir merkezlerinde bulunmaktadır. Bunlardan en büyükleri Southampton’daki West Quay; Manchester’daki Arndale; Birmingham’daki Bullring; Liverpool’daki One; Glasgow’daki Buchanan Galleries ve Newcastle’da Eldon Square sayılabilir. Şehrin iç kesimlerindeki alışveriş merkezlerinin yanı sıra İngiltere’deki büyük şehirleşmiş bölgelerin de; Güney Yorkshire’a hizmet eden Meadow- hall, Büyük Manchester’da Trafford Center ve Kent’de Bluewater gibi şehir dışında “bölgesel” alışveriş merkezleri bulunmaktadır. Bu merkezler 1980’li ve 1990’lı yıllarda kurulmuştur ancak şehir planlama mevzuatları daha fazla alışveriş merkezinin kurulmasına yasak getirmiştir.

İngiltere şu anda şehir dışındaki imar alanlarında depo şeklindeki bir grup dükkandan oluşan, açık alandan bağımsız girişleri olan perakende parklarına odaklandı.

Şehir planlama politikaları her ne kadar yarım yamalak bir başarıya ulaşsa da şehir merkezlerindeki mevcut alışveriş merkezlerinin gelişmesine öncelik verdi. Londra Stratford City’deki Westfield Stratford City, 330’un üzerindeki dük- kan, 50 restoran ve 11 sinemasıyla Avrupa’nın en büyük alışveriş merkezidir ve Westfield London ise Avrupa’nın en büyük şehir içi alışveriş merkezidir. Birmingham’daki Bullring yılda 36.5 milyon ziyaretçisiyle İngiltere’nin en kalabalık alışveriş merkezi olup birçok alışveriş marketinin bulunduğu Antik Roma döneminin ilk pazar yeri örneklerinden biridir. En eski alışveriş merkezlerinden birisi de Roma’da Trajan pazar yerinde bulunan Trajan alışveriş merkezidir. Trajan çarşısı muhtemelen MS 100-110 döneminde Şam’dan Apollodorus tarafından kurularak alışveriş merkezlerinin atası olarak dünyanın en eski alışveriş merkezi olduğu düşünülmektedir. İstanbul’daki Kapalı Çarşı 15’inci yüz- yılda kurulmuş; 58’den fazla sokağı ve 4.000 adet dükkanıyla hala dünyanın en büyük üstü kapalı alışveriş merkezlerinden birisidir. Bunun yanında Suriye Şam’da 19’uncu yüzyılda kurulan Al-Hamidiyah Souk gibi sayısız üstü kapalı alışveriş pasajları aynı zamanda bu günün alışveriş merkezlerinin de habercisi olarak değerlendirilebilir. İsfahan’daki Kapalı Çarşı 10’uncu yüzyılda yapılmıştır. Aynı şekilde Tahran’daki 10 km uzunluğundaki Kapalı Çarşı’nın da epey eski bir geçmişi bulunmaktadır. 1785 yılında açılan Petersburg’daki Gostiny Dvor, alışve- riş komplekslerine sahip olan ve bilinçli olarak AVM tipinde kurulmuş ilk yapılardan biri olarak kabul edilebilir zira 53.000 m2 üzerine kurulmuş 100’den fazla dükkanı kapsamaktadır. Paris’teki The Marché des Enfants-Rouges 1628 yılında açılmış ve halen faaliyetine devam etmektedir. İngiltere Oxford’daki Oxford üstü kapalı çarşı 1774 yılında açılmış ve halen faaliyetine devam etmektedir. Passage du Caire Paris’te 1798 yılında açılmıştır.

Londra Burlington Pasajı 1819 yılında açılmıştır. Rhode Island eyaletinde 1828 yılında açılan Providence pasajı Birleşik Devletlere perakende pasaj kavramını kazandırdı. Bunu 1870’lerde İtalya Milano’da açılan Galleria Vittorio Emanuele II takip ederek ferah ve geniş bir alan olması nedeniyle büyük ve modern AVM kavramına yaklaşmıştır. 19’uncu yüzyılın sonlarında ve 20’inci yüzyılın başlarında Cleveland Pasajı, Dayton Pasajı ve Moskova’da 1890 yılında açılan GUM gibi diğer büyük şehirler pasaj ve alışveriş merkezleri kurdu. Otomobil için tasarlanan eski alışveriş merkezleri Illinois eyaletindeki Market Square (1916) ve Missouri eyaleti Kansas City’de Country Club Plaza’dır (1924). Birleşik Devletlerdeki en eski kapalı AVM örneği 1915 yılında Minnesota, Duluth, Morgan Park’taki Lake View Store kurulmuş ve açılışı 20 Temmuz 1916’da yapılmıştır. Yapının mimarlığını Chicago’dan Dean and Dean, müteahhitliğini ise Duluth’dan George H. Lounsberry üstlenmiştir. Bina tam tabanlı olarak iki katlı olup mağazalar üç kademe üzerine yerleştirilmiştir. Bütün mağazalar AVM’nin iç kısmına konumlandırılmış olup bazı mağazala- ra giriş çıkış sağlanmıştır. 20’inci yüzyılın ortalarında Birleşik Devletlerde banliyölerin yükselişi ve otomobil kültürünün artmasıyla şehir merkezi dışında yeni stilde bir alışveriş merkezi yaratıldı. Amerika’daki alışveriş merkezlerinin inşaatı şehir sınırlarındaki gelişmemiş bölgelere teşvik getirilerek 1954 yılında hızlandırılmış amortisman yasalarıyla desteklenmiştir. Ayrıca yatırımcıların kurumsal gelir vergisinden kurtulmak için bir araya gelerek GYO oluşturmasına (Gay- rimenkul Yatırım Ortaklığı) imkan veren bir diğer düzenlemede de 1960 yılında getirilmiştir. Yasalar AVM’lerin, motellerin ve fast-food zincirlerinin şehir dışında şekillenmesine yardımcı olmuştur. Cleveland Arcade Birleşik Devletlerdeki ilk kapalı alışveriş pasajları arasında olan mimari bir başarıdır. Bina 1890 yılında açılmış ve pasajın iki yanında demir çerçeveler içine oturtulmuş 1,600 adet cam levha ile Viktoria döneminin ilk mimari eseridir. Birleşik Devletlerdeki ilk bölgesel alışveriş merkezi 1928 yılında Ohio, Grandview Heights’ta açılan Grandview Avenue Shopping Center (“Bank Block”) ile şe- killenerek tasarıma ilk defa otopark eklenmiştir. Don Monroe Castro tarafından yapılan tasarım onlarca yıl alışveriş merkezlerinin modeli oldu.

1920’lerde ve 1930’lu yılların başlarında kurulan önemli alışveriş merkezleri; Missouri, Kansas City’deki Country Club Plaza, Teksas Dallas’taki Highland Park Village, Teksas Houston’daki River Oaks ve Washington’daki Park and Shop.

İkinci Dünya Savaşından sonra banliyölerdeki alışveriş merkezi kavramı daha çok gelişti. Bel- levue Shopping Square (şimdiki adıyla Bellevue Square) 1946 yılında Seattle’ın bir banliyö- sü olan Bellevue’de açıldı. Town & Country Village de 1946 yılında Kaliforniya Sacramento’da açıldı. Bunun arkasından Broadway-Crenshaw Center (bugün Baldwin Hills Crenshaw Plaza olarak bilinir) 1947 yılında Los Angeles’ta açıldı. 1949 yılında iki adet banliyö alışveriş mer- kezi daha tamamlandı. Bunlar Whitehall’daki Town ve Country Drive-In Shopping Center (Town ve Country Shopping Center). Ohio alış- veriş merkezi Columbos’u da içine alan uzun ve dar tipteki bir kompleks içine kuruldu. Illinois Park Forest’te kurulan Park Forest Plaza (Park Forest sehir merkezi) kümelenmiş tipteki bir kompleks sırası üzerinde kuruldu. İllinois eya- letinin Chicago banliyösünün güneyinde konumlandırıldı. Amerikalıların bildiği gibi banliyö alışveriş merkezi ilk defa Seattle’da Nisan 1950 yılında Northgate Center’ın (halen Northgate AVM’si olarak bilinir) açılmasıyla varlığı mevcut bulmaya başlar. Bunu Kaliforniya Lakewood Center (1951); Massachusetts Framingham’da Shoppers’ World (1951); San Fransisko’da Sto- nestown Center (halen Stonestown Galleria) (1952); Michigan Southfield’da Northland Center (1954) AVM’leri takip etti. Açık hava tipindeki AVM’ler Kanada ve Avusturalya’da da inşa edildi. Don Mills Convenience Centre (şimdiki adı Shops at Don Mills) 1955 yılında Toronto Ontario’da açıldı. Avustralya Brisbane’deki Chermside Drive-In Shopping Centre 1957 yı- lında halka satış yapmaya başladı. Tamamen kapalı AVM kavramı 1950’li yılların sonlarına kadar ortaya çıkmadı. İlk örneklerden biri Mart 1955’te açılan APPleton WI’de açılan Valley Fair Shopping Center’dır. Valley Fair’in otopark ala- nı, çapa dükkanlar ve restoranlar gibi modern özellikleri bulunmaktaydı. Bölgesel boyutta, tam kapalı alışveriş merkezi fikri ilk kez 1956 yı- lında Amerika’ya göç etmiş Avusturya doğumlu bir mimar olan Victor Gruen tarafından ortaya atıldı.

Bu bölgesel boyuttaki yeni jenerasyon alışveriş merkezi kavramı, Ekim 1956’da ABD Minnesota eyaleti, Edina’nın Twin Cities banliyösünde Gruen tasarımıyla açılan So- uthdale Center ile başlar.

Kısa bir zamanda aşırı derecede popüler olmasına öncülük eden bu yapıdaki AVM kavramı nedeniyle Malcolm Gladwell, Gruen’i “yirminci yüzyılın en entelektüel mimarı” ilan etti. İlk perakende kompleksi olan New Jersey’deki Paramus AVM olarak lanse edilmiştir. Bu AVM açık alan formatıyla 1957’de açılmışken, 1973 yılında kapalı alan haline getirilmiştir. Southdale Center’ın yanı sıra, ilk önemli kapalı AVM’ler, Maryland Glen Burnie’de Harundale Mall (1958); Teksas Mesquite’de Big Town Mall (1959), Arizona Phoenix’de Chris-Town Mall (1961), ve İllinois Mount Prospect’de Randhurst Center (1962) olmuştur. Kanada’nın alışveriş merkezi ise Wellington Square’dir. John Graham Jr tarafından Eaton’s için tasarlanan büyük mağazaların ve yeraltı otoparkın bulunduğu ilk kapalı AVM’sidir. Londra merkezinde ve Ontario’da 11 Ağustos 1960 yılında açılmıştır. Birkaç tadilattan sonra bugün Citi Plaza olarak halen faaliyettedir. Diğer ilk AVM’ler perakende satışlarını yoğun şehir merkezlerinden banliyölerin büyük yerleşim alanlarına kaydırdılar. Bu şehirden uzak ve sadece otomobille ulaşım sağlanabilen kapalı alan AVM formülü bütün dünyada perakende satışlarının yayılması anlamında popüler oldu. Gruen’in kendisi bile yeni tasarımının etkisinden nefret etti; büyük doğal alanların israf edilme- sini ve çarpık varoşların yaratılması konularını yerden yere vurdu. İngiltere’de mağazaların önünde kurulan ilk yaya çarşısı Chrisp Street Market olmuştur.

Britanya’nın AVM tipindeki ilk yapısı Birmingham’in merkezinde kuruldu. Bull Ring Centre olarak bilinir (halen Bull Ring Birmingham) ve resmi olarak Mayıs 1964’te açılmıştır. Bunu Londra’nın kuzeyindeki dış mahallelerde Mart 1976’da açılan ilk şehir dışı AVM’si olan Brent Cross Centre izlemiştir. Bir- leşik Devletlerde örneğin Taubman Centers’ın müteahhit’i A.Alfred Taubman bu kavramı daha çok geliştirerek 1980 yılında New Jersey’deki Short Hill alışveriş merkezini terrazzo seramikleri, süs havuz fıskiyeleri ve ziyaretçilerin bütün mağazaları görmesini sağlayacak şekilde kademeli kurmuştur. Taubman, sür- tünmeyi artırdığına ve müşterileri yavaşlattığına inandığı halı döşemelerini de kaldırttı. Cam paneller gün ışığını zayıflattığından, ziyaretçilerin daha çok oyalanmasını sağlayacak ve öğle sonrasını daha uzun sürüyor gibi algılanmasını sağlayacak olan elektrik ışığının dereceli olarak artırılması sağlanmıştır. Halen dünyanın en büyük açık hava alışveriş merkezi Hawaii, Honolulu’daki Ala Moana Center’dır. İlk defa Ağustos 1959 yılında Birleşik Devletlerde açıldığında da en büyük alışveriş merkezlerinden biriydi. Halen ülkede en büyük on altıncı AVM konumundadır. New Jersey Paramus’da 14 Kasım 1957 yılında açılmış olan en eski kapalı AVM, Bergen Şehir merkezindeki Outlet’ler, Today Show sunucusu Dave Garroway tarafından yapılan muhteşem bir açılış töreniyle hizmete sunulmuştur. Bu AVM New York şehrinin hemen dışındaydı ve tasarımı 1955 yılında Allied Stores tarafından yapılmıştı. Tasarıma 100 mağaza, 8,600m2’lik otopark alanı, 28.000 m2 üzerinde Stern mağazası ve 14,000 m2 alan üzerinde süpermarket dahildi. Allied’s Yönetim Kurulu Başkanı B. Earl Puckett; Bergen, Şehir merkezindeki Outlet’le- rin teklif edilen en büyük 10 merkez arasında en büyüğü olduğunu, bu büyüklükteki AVM’yi destekleyecek 25 şehir daha bulunduğunu ve bu tipteki AVM’nin ülkede 50 adetten fazla kurulamayacağını belirtti.

Dünyanın en büyük alışveriş merkezi 892.000 m2 brüt alan üzerine Çin, Dongguan’da ku- rulmuş olan New South China Mall’dur. Dünyanın en büyük ikinci alışveriş merkezi Çin Pekin’de 680.000 m2 brüt alan üzerine kurul- muş olan Golden Resources Mall’dır. Üçüncü en büyük AVM ise Filipinlerde 482.878 m2 brüt alan üzerine kurulmuş ve 1985 yılında açılmış olan SM City North EDSA’dır. Dördüncüsü 465.000 m2 brüt alan üzerinde Malezya’da kurulmuş olan 1 Utama’dır. Daha önce en büyük kapalı alışveriş merkezi unvanını Kanada Alberta’daki West Edmonton AVM’si 1986-2004 yılları arasında elinde tutuyordu. Şu anda beşinci büyük AVM’dir. Dünyanın en büyük alışveriş kompleksleri arasında iki alışveriş merkezinin bir arada olduğu ve Birleşik Devletler, Pensilvanya’da bulunan King of Prussia Plazası ve King of Prussia Meydanıdır. The King of Prussia alışveriş merkezi ABD’de met- rekare başına en çok alışveriş dükkanı bulunan bir komplekstir. Dünyada en çok ziyaret edilen ve Amerika’nın en büyük alışveriş merkezi Minnesota, Bloomington’da Twin Cities’e yakın bulunan Mall of America’dır. Ancak Endonezya Jakarta’da bulunan Mal Taman Anggrek, Kelapa Gading Mall ve Pluit Village AVM’lerinin de daha çok ziyaretçi olduğuna dair tanıtımlar bu- lunmaktadır. Malezya’daki Berjaya Times Square, Filipinler Manila’daki SM City North EDSA, SM Mall of Asia ve SM Megamall da en çok ziyaret edilenler arasındadır. Güney Asya’nın en büyük alışveriş merkezi Bangladesh, Daka’daki Bashundhara City’dir. Uluslararası Alışveriş Merkezleri Kurumu alışveriş merkezlerini sekiz temel tipte kategorize etmiştir. Bunlar; semt merkezleri, halk merkezleri, bölge merkezleri, süper bölgeler, moda özellikli merkezler, güç merkezi, tema-festival merkezi ve outlet merkezi. 1999 yılında yayınlanan bu tanımlamalar özellikle herhangi bir ülkedeki alışveriş merkezlerine sınırlama getirmemiştir ancak daha sonra belirgin olarak ABD ve ayrıca Avrupa ile ilgili yayınlar yapılmıştır.

Kaynakça / Reference

http://www.groceteria.com/

http://supermarketnews.com/

http://www.icsc.org/ http://network.aia.org/retailandentertainment/home/ http://www.businessdictionary.com/definition/shopping-center. html

http://www.answers.com/topic/shopping-mall








© 2013 Cemen Türk Dergisi, Tüm Hakları Saklıdır.

Yukarı